Chiến sự Iran: Vì sao Nga và Trung Quốc dè dặt?
Nga và Trung Quốc - hai đồng minh hoặc ít ra là những cường quốc thân cận nhất với Iran - cho tới nay đã không có phản ứng thực tế nào đủ mạnh sau khi Iran bị Israel và Mỹ không kích dồn dập suốt một tuần qua.
Người dân cầm chân dung cố lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei khi tham gia cuộc biểu tình chống Mỹ - Israel tại Tehran vào ngày 6-3 - Ảnh: AFP
Khi Tổng thống Nga Vladimir Putin được hỏi tại Diễn đàn Kinh tế St. Petersburg vào tháng 6-2025 rằng Nga sẽ làm gì nếu Mỹ hoặc Israel ám sát lãnh đạo tối cao của Iran, ông đã từ chối trả lời. "Tôi thậm chí không muốn thảo luận về khả năng này" - nhà lãnh đạo Nga nêu. Tám tháng sau, kịch bản đó đã trở thành hiện thực.
Nga - Iran không phải liên minh phòng thủ
Sau khi Iran bị tấn công, phản ứng của Nga là một tuyên bố của Bộ Ngoại giao lên án "các hành động xâm lược vũ trang vô cớ" và bốn cuộc điện thoại cho các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đề nghị làm trung gian hòa giải.
Vào tháng 4-2025, phát biểu trước Duma Quốc gia để làm rõ bản chất của hiệp ước đối tác chiến lược toàn diện mà Nga và Iran vừa chính thức phê chuẩn, Thứ trưởng Ngoại giao Nga Andrei Rudenko nhấn mạnh đây không phải là một hiệp ước phòng thủ chung, đồng nghĩa nếu Iran bị tấn công, Nga không có nghĩa vụ phải cung cấp hỗ trợ quân sự.
Trên thực tế cả Matxcơva và Tehran đều chưa bao giờ sẵn sàng "đổ máu" vì nhau. Mối quan hệ song phương chỉ thực sự tăng tốc sau năm 2022 và được chính thức hóa vào năm 2025 với ý hiểu ngầm là mỗi bên sẽ giúp bên kia đứng vững lâu hơn theo các điều kiện riêng của mình, chia sẻ công nghệ, tình báo và kinh nghiệm vận hành, nếu không phải chịu rủi ro từ một cam kết liên minh chính thức. Sắp xếp này có logic hợp lý với cả hai phía.
Ông Nikita Smagin, chuyên gia về Nga và Trung Đông, nói với Đài DW của Đức rằng Matxcơva và Tehran đã và đang hợp tác trong một số dự án kinh tế quan trọng.
"Hành lang vận tải Bắc - Nam là một trong số đó - ông Smagin nói - Đặc biệt là kể từ khi Nga bị cắt đứt khỏi các tuyến đường trung chuyển truyền thống sau khi bắt đầu cuộc chiến toàn diện ở Ukraine vào tháng 2-2022".
Iran cũng đóng vai trò quan trọng với Nga về mặt quân sự, đặc biệt là việc cung cấp máy bay không người lái (UAV) Shahed kể từ năm 2023 - loại vũ khí đã cơ bản định hình lại cuộc chiến Ukraine.
Theo chuyên gia Smagin, Nga khó can thiệp tích cực vào cuộc chiến đang diễn ra ở Iran, một phần quan trọng còn do thỏa thuận không tấn công lẫn nhau, dù chỉ là không chính thức, giữa Nga với Israel.
Những tín hiệu về việc Matxcơva không thể hoặc không muốn can thiệp trực tiếp ở Trung Đông đã trở nên rõ ràng vào tháng 12-2024, khi phiến quân Syria lật đổ chính quyền Bashar al-Assad, đồng minh lâu năm của Nga.
Ngoài quan hệ với Israel, Nga còn nhiều lợi ích khác trong khu vực ngoài Iran, ví dụ như nhu cầu phối hợp với OPEC về giá dầu.
Đó là chưa kể trong khi Nga có thể không còn mặn mà hợp tác với phương Tây để hạn chế phổ biến vũ khí hạt nhân, họ cũng chưa bao giờ muốn Iran đạt ngưỡng hạt nhân cấp độ vũ khí do đây là đòn bẩy rất quan trọng với Matxcơva trong mối quan hệ song phương.
Trung Quốc lặng lẽ quan sát
Trung Quốc cũng lên án Mỹ và tuyên bố cử một người trung gian hòa giải sang Trung Đông, nhưng tất cả cũng chỉ có vậy. Bắc Kinh và Tehran cũng là đối tác chiến lược toàn diện, với cơ sở là thỏa thuận hợp tác 25 năm ký năm 2021.
Nhưng giống như trường hợp Venezuela hồi tháng 1, Trung Quốc đã không cung cấp hỗ trợ an ninh nào cho Iran hiện tại.
Ông Hu Bo, Giám đốc tư vấn chiến lược ở Bắc Kinh, bình luận trên tờ South China Morning Post rằng mối quan hệ quân sự Trung Quốc - Iran "thấp hơn nhiều so với những gì thế giới bên ngoài giả định".
"Mối liên kết an ninh giữa Trung Quốc và Iran thấp hơn nhiều so với giữa Iran và Nga, Trung Quốc và Nga, và cũng thấp hơn nhiều so với đồn đoán của phương Tây", ông Hu nêu.
Trung Quốc và Iran thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1971. Năm 2016, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nâng tầm quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện trong chuyến thăm tới Tehran.
Iran kể từ đó đã gia nhập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và khối BRICS. Tuy nhiên, các tổ chức đa phương này còn xa mới ở tầm một liên minh phòng thủ tập thể kiểu NATO do không hề có các nghĩa vụ an ninh ràng buộc.
Khác với Mỹ, Trung Quốc không có một mạng lưới liên minh quân sự toàn cầu. Đồng minh hiệp ước chính thức duy nhất của họ là Triều Tiên, theo Hiệp ước Hữu nghị, Hợp tác và Tương trợ Trung - Triều ký năm 1961.
Các nhà phân tích cũng cho rằng Bắc Kinh hiện phải lưu tâm đến các ưu tiên chiến lược rộng lớn hơn, đặc biệt là việc xây dựng mối quan hệ ít ra là ổn định hơn với Washington trước cuộc gặp dự kiến vào cuối tháng này giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Thương mại, các hạn chế công nghệ và Đài Loan đang là ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của Bắc Kinh. Iran cũng có một số lợi ích quan trọng với Trung Quốc như vai trò nguồn cung cấp năng lượng và mắt xích thiết yếu trong sáng kiến Vành đai - Con đường, nhưng không phải là ưu tiên cấp bách hay sống còn vào lúc này.
Russia and China – two allies, or at least the closest powers to Iran – have so far failed to produce a sufficiently strong response after Iran was subjected to a week of relentless Israeli and American airstrikes.
People hold portraits of the late Iranian Supreme Leader Ali Khamenei during an anti-American-Israeli protest in Tehran on March 6.
When Russian President Vladimir Putin was asked at the St. Petersburg Economic Forum in June 2025 what Russia would do if the US or Israel assassinated Iran's Supreme Leader, he refused to answer. "I don't even want to discuss this possibility," the Russian leader stated. Eight months later, that scenario has become a reality.
Russia and Iran are not a defensive alliance.
Following the attacks on Iran, Russia's response was a statement from the Foreign Ministry condemning "unprovoked acts of armed aggression" and four phone calls to Gulf leaders offering to mediate.
In April 2025, speaking before the State Duma to clarify the nature of the comprehensive strategic partnership agreement that Russia and Iran had just officially ratified, Russian Deputy Foreign Minister Andrei Rudenko emphasized that this was not a mutual defense treaty, meaning that if Iran were attacked, Russia would not be obligated to provide military support.
In reality, neither Moscow nor Tehran was ever ready to "shed blood" for each other. The bilateral relationship only truly accelerated after 2022 and was formalized in 2025 with the implicit understanding that each side would help the other stand longer under its own conditions, sharing technology, intelligence, and operational experience, without the risk of a formal alliance commitment. This arrangement makes sense to both sides.
Nikita Smagin, an expert on Russia and the Middle East, told Germany's DW that Moscow and Tehran have been cooperating on several important economic projects.
"The North-South transport corridor is one of them," Smagin said. "Especially since Russia was cut off from traditional transit routes after the start of the full-scale war in Ukraine in February 2022."
Iran also plays a crucial role for Russia militarily, particularly in supplying Shahed unmanned aerial vehicles (UAVs) since 2023 – a weapon that has fundamentally reshaped the Ukraine conflict.
According to Smagin, Russia is unlikely to actively intervene in the ongoing war in Iran, partly due to the unofficial non-aggression agreement between Russia and Israel.
Signals that Moscow was unable or unwilling to intervene directly in the Middle East became clear in December 2024, when Syrian rebels overthrew the government of Bashar al-Assad, a long-time ally of Russia.
Beyond its relationship with Israel, Russia has many other interests in the region besides Iran, such as the need to coordinate with OPEC on oil prices.
Not to mention that while Russia may no longer be keen on cooperating with the West to limit nuclear proliferation, it has never wanted Iran to reach weapon-grade nuclear status, as this is a very important leverage point for Moscow in bilateral relations.
China quietly observes
China also condemned the US and announced it would send a mediator to the Middle East, but that's about it. Beijing and Tehran are also comprehensive strategic partners, based on a 25-year cooperation agreement signed in 2021.
But, similar to the case of Venezuela in January, China has not provided any security assistance to Iran at present.
Hu Bo, director of strategic consulting in Beijing, commented in the South China Morning Post that the China-Iran military relationship is "much lower than what the outside world assumes."
"The security link between China and Iran is much lower than between Iran and Russia, China and Russia, and also much lower than Western speculation," Hu stated.
China and Iran established diplomatic relations in 1971. In 2016, Chinese President Xi Jinping elevated the relationship to a comprehensive strategic partnership during a visit to Tehran.
Iran has since joined the Shanghai Cooperation Organization and the BRICS bloc. However, these multilateral organizations are far from a NATO-style collective defense alliance, lacking binding security obligations.
Unlike the US, China does not have a global network of military alliances. Its only formal treaty ally is North Korea, under the Sino-Korean Treaty of Friendship, Cooperation and Mutual Assistance signed in 1961.
Analysts also suggest that Beijing must now focus on broader strategic priorities, particularly building at least a more stable relationship with Washington ahead of the planned meeting later this month between President Xi Jinping and US President Donald Trump.
Trade, technological restrictions, and Taiwan are top priorities on Beijing's agenda. Iran also has some important interests for China, such as its role as an energy supplier and a crucial link in the Belt and Road Initiative, but it is not an urgent or pressing priority.
