Con vật hình thù kỳ dị này nuôi thành công ở sông Lô qua Phú Thọ, thực ra là cá gì mà người ta ví "làng thủy quái"?
Sinh sống trên dòng sông Lô, cha truyền con nối “lấy ngư làm nghiệp”, nhiều tay chài lưới làng Vân Tập, xã Hợp Nhất, huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ (thời điểm trước sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, bỏ cấp huyện, sáp nhập tỉnh Vĩnh Phúc, Phú Thọ và tỉnh Hòa Bình) từng là “sát thủ” cá chiên nay đã trở thành tỷ phú với nguồn thu lớn, ổn định nhờ “thuần hóa” thành công, tạo dựng thương hiệu sản phẩm cá đặc sản quý hiếm…
Cá chiên hình thù kỳ dị ẩn mình nơi đáy sông sâu thu hút thợ săn “thủy quái”!
Bước sang tuổi 48, anh Nguyễn Văn Hòa vẫn giữ được vóc dáng vạm vỡ, cơ thể săn chắc, đôi tay khéo léo, nhanh nhẹn và giọng nói sang sảng của những người đã quen với công việc nặng nhọc, vất vả.
Cũng như phần lớn đàn ông ở làng chài Vân Tập, sinh ra trên sông nước, bơi lặn như rái cá từ lúc mới cứng chân dẻo tay, công việc gắn bó, quen thuộc đến thành thạo nhất của anh Hòa là chèo thuyển, quăng lưới, thả câu, lặn ngụp đánh bắt cá.
Cá chiên-loài cá quý hiếm, cá tiến vua được dân gian địa phương Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Giang, Sơn La, Vĩnh Phúc, Hòa Bình ví như "ngũ quý hà thủy-5 loài cá sông quý hiếm" nuôi thành công, đạt trọng lượng 2-4kg có thể xuất bán với giá cao.
Thời gian ở trên sông nước nhiều hơn trên cạn, anh Hòa thuộc dòng chảy, độ nông sâu, mỗi ngầm đá, khe vực nơi dòng Lô hòa mình cùng sông Chảy như trong lòng bàn tay.
Một tuyến đường hoành tráng trị giá hơn 4.800 tỷ qua vùng ven biển tỉnh Hưng Yên (địa phận Thái Bình trước đây)
Thậm chí, chỉ cần nghe hướng gió, ngửi mùi nước, ngắm nhìn dòng chảy là anh đã có thể đoán định cá đi ăn nhiều hay ít, tập trung ở khu vực nào, thời điểm nào nên quăng lưới, thả câu để có thể bắt được nhiều cá nhất.
Cả gia đình chẵn mười nhân khẩu sống dựa cả vào nguồn lợi thủy sản đánh bắt được trên sông Lô, khoảng hai thập niên trước, bố con anh nổi danh sát cá khắp vùng.
Mờ đất hôm nào cập bến, khoang thuyền nan nhà anh cũng ăm ắp đủ loại cá tôm.
Lắm hôm, chẳng cần mẹ và chị gái phải mang ra chợ bán mà dân buôn đứng đợi luôn ở bến sông, phân loại, mua toàn bộ cá tôm đánh bắt được.
Hàng nghìn lưỡi câu nhỏ dùng để bắt cá chiên giống trên dòng sông Lô, đoạn chảy qua địa phận huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ.
Được giá nhất trong các loài thủy sản đánh bắt được trên sông Lô là cá chiên, tương truyền là đặc sản tiến vua bởi chất lượng thịt được đánh giá là thuộc hàng đầu trong những loại cá nước ngọt, có màu vàng như ướp nghệ, chỉ có đúng xương sống chạy dọc sống lưng và không có xương dăm.
Con cá chiên càng to thì hình thù càng kỳ dị, cổ quái, thịt càng chắc, ăn giòn rất ngon. Đặc biệt, loài cá quý hiếm, cá tiến vua này có bộ lòng to, dày như dạ dày lợn, giòn sần sật.
Thế nên cá chiên kích thước lớn cũng là loại cá mà những ngư dân như anh Hòa dồn tâm sức săn lùng. Dân chài lưới Vân Tập hầu như ai cũng thường xuyên bắt được cá chiên nhưng để bắt được những con to với số lượng nhiều thì chẳng mấy người.
Bởi lẽ loài “thủy quái” này quen sống ở vùng nước sâu, nơi nước sông Lô chảy xiết, trong các hang, hốc đá.
Thêm vào đó, loài cá trong bộ sưu tập "ngũ quý hà thủy" này lại hung dữ, răng sắc như dao lam nên không phải tay chài lưới nào cũng có thể khuất phục.
Hơn nữa, chim trời cá nước, nghề ăn lộc sông cũng phải có cái duyên, hay còn gọi là “sát cá”, không phải cứ muốn là được.
Khỏe mạnh, thông thạo sông nước, đã nhiều lần anh Hòa bắt được những con cá chiên hình thù kỳ dị, thân hình cổ quái, trọng lượng "khổng lồ", kích thước lớn, nặng 30-40kg trước ánh mắt trầm trồ, thán phục của anh em làng chài…
Cá ngày càng ít, quanh quẩn mãi trên dòng Lô cũng dần nhàm chán, năm 2006, nghe theo lời bè bạn, anh Hòa mang đồ chài lưới bắt xe ngược Tuyên Quang tới hồ Na Hang gia nhập Hợp tác xã đánh bắt thủy sản.
Hồ Na Hang rộng, nước sâu, mỗi ngày, anh em trong HTX đánh bắt được cả tạ cá chiên, nhiều con nặng cả yến.
Có lần, anh Hòa quăng lưới và đã may mắn bắt được con cá chiên khổng lồ nặng 44kg-con cá hình thù kỳ quái to nhất mà dân chài lưới Na Hang từng bắt được.
Nổi tiếng là loài cá quý hiếm bậc nhất trên dòng sông Lô, cá chiên được thị trường ưa chuộng, luôn trong tình trạng cung không bao giờ đủ cầu. Bởi vậy, cá chiên có giá bán 600.000- 700.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn nhiều.
Mấy anh em vật vã cả buổi mới đưa được con cá khổng lồ quẫy khỏe như thuồng luồng lên bờ.
Dân làng nghe tin, kéo nhau đến xem rồi lắc đầu, lè lưỡi trước con cá kích thước lớn, dài thượt, đầu to kỳ dị, râu dài cong vút, thân mốc thếch loang lổ rêu xanh…
“Ngũ quý hà thủy”, vang bóng trên một dòng sông
Sau gần 14 năm chài lưới trên hồ Na Hang, anh Hòa đã tiết kiệm được số vốn kha khá và quan trọng hơn là đã học hỏi được rất nhiều kiến thức, kinh nghiệm về việc khai thác cá chiên giống, tập tính của loài cá quý hiếm, đặc điểm sinh học của cá chiên nên quyết định sẽ đầu tư, lập nghiệp, làm giàu từ loại cá đặc sản này.
Về quê, anh dồn vốn đóng lồng sắt, đưa ra khúc sông Lô sát nhà, dựng chòi ở và bắt đầu rong thuyền thả câu bắt cá chiên giống trong ánh mắt nghi ngại của không ít dân làng.
Bởi lẽ, cá lồng thì dọc dải sông Lô nhiều người đã nuôi nhưng là các giống lăng, cá trắm, cá chép, mè hay diêu hồng, cá rô phi chứ chưa thấy ai nuôi cá chiên bao giờ.
Cá chiên được dân gian liệt vào hàng “Ngũ quý hà thủy” (gồm cá anh vũ, cá dầm xanh, cá lăng, cá chiên và cá bỗng là năm loại cá quý của các dòng sông phía Bắc).
Mặc dù giá thành cao nhưng cá chiên rất kén chọn thức ăn, lớn chậm, nhạy cảm với nhiệt độ, nguồn nước, dòng chảy, điều kiện môi trường… nên rất khó để nuôi thả số lượng lớn.
Làng chài Vân Tập ven sông Lô, huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ được ví như "làng thủy quái" bơi nơi đây dân đang nuôi các loài cá ngon, cá quý hiếm, trong đó có các loài cá thuộc "ngũ quý hà thủy".
Hơn nữa, gần đây mới nghe phong thanh mạn Bắc Ninh, Bắc Giang có cơ sở nghiên cứu sản xuất được cá chiên giống chứ trước nay chưa có ai cung cấp nguồn cá chiên giống bao giờ…
Rong thuyền xuôi ngược khắp các khúc sông với hàng nghìn lưỡi câu nhỏ, mỗi ngày, anh Hòa cũng bắt được khoảng 3-5kg cá chiên giống có kích cỡ bằng đầu ngón tay mang về làm cá giống.
Các loại cá tôm khác đánh bắt được phần mang ra chợ thêm chi phí sinh hoạt, loại kém hơn dùng làm thức ăn cho đàn “thủy quái” đủ các kích cỡ.
Cứ lấy ngắn nuôi dài, chẳng mấy chốc anh đã có đàn cá chiên mấy trăm con "thủy quái-cá chiên" kích cỡ 2-4kg có thể xuất bán dần.
Búng tay trên cửa lồng gọi đàn cá quen tín hiệu cho ăn quẫy nước đen đặc, anh Hòa chia sẻ: “Giống này khỏe, sức đề kháng tốt rất hiếm khi nhiễm bệnh nhưng lại khảnh ăn, kén môi trường sống. Không thể dùng cám công nghiệp như các loài cá thông thường, số lượng tôm cá đánh bắt hàng ngày không đủ, tôi phải đặt mua tép dầu từ hồ Na Hang (tỉnh Tuyên Quang), hồ Thác Bà (tỉnh Yên Bái) với số lượng vài tạ mỗi lần mới đủ thức ăn cho hai chục lồng cá.
Quan trọng nhất là phải hiểu đặc tính sinh học của cá chiên, tùy thời tiết nóng, lạnh, mùa nước cạn, đầy mà lựa đưa lồng cá ra xa hay gần bờ, đón hay tránh dòng chảy trực diện. Nếu suôn sẻ, sau hơn hai năm, có thể xuất bán”.
Được thị trường ưa chuộng, cá chiên có giá bán cao hơn hẳn các giống cá thông thường, hiện giờ khoảng 600.000- 700.000 đồng/kg. Thế nên rất hiếm người dân mua cá quý hiếm này về ăn mà chủ yếu là nhà hàng khách sạn đến
Người nọ mách bảo người kia, cá chiên nhà anh Hòa giờ đã có tiếng khắp các vùng miền, cá lớn đến đâu là có khách về đặt mua hết đến đấy, chưa khi nào tồn ứ.
Hiện tại, gia đình anh có 20 lồng cá chiên đủ các kích cỡ, trong đó có 10 lồng có tổng số lượng khoảng 1.000 con cá chiên, trọng lượng 3-4kg mỗi con đã có thể xuất bán. Trừ chi phí, mỗi năm loài “thủy quái” này mang về cho gia đình anh nguồn thu ổn định khoảng 600 triệu đồng.
Nhận thấy nguồn lợi lớn từ giống cá đặc sản là cá chiên, nhiều gia đình quen nghề chài lưới ở Vân Tập cũng đầu tư đóng lồng, kiếm cá chiên giống về nuôi.
Thịt cá chiên màu vàng óng như sáp nghệ, thơm ngon dẻo quánh, giàu dinh dưỡng, đậm protein, là đặc sản trong các nhà hàng trên địa bàn trong và ngoài tỉnh Phú Thọ và là món ăn ưa chuộng của nhiều thực khách gần xa mỗi lần ghé qua vùng đất Tổ...
Cả khu hiện có hơn 30 lồng cá chiên trải dọc theo bờ sông Lô. Tuy nhiên, do không có thị trường cung cấp ổn định, nguồn cá chiên giống chỉ có được từ câu bắt ngoài tự nhiên, quá trình thuần giống rất khó khăn.
Người có kinh nghiệm, kỹ năng thuần thục cá chiên mà mỗi yến cá chiên kích cỡ nhỏ câu được cũng chỉ có thể thuần giống được 3-4kg quen với điều kiện nuôi nhốt. Thế nên giá cá chiên giống giờ còn cao hơn cả cá chiên thương phẩm.
Một đồng chí lãnh đạo Đảng uỷ xã Hợp Nhất, huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ (thời điểm trước sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, bỏ cấp huyện, sáp nhập tỉnh Hòa Bình, Phú Thọ với tỉnh Vĩnh Phúc) khẳng định: “Khu Vân Tập hiện có 53 hộ với 215 nhân khẩu, tuyệt đại đa số là đồng bào công giáo, sống chủ yếu dựa vào sông nước.
Thời gian gần đây, nhiều hộ đã đầu tư nuôi cá lồng trên sông với giống cá chiên đặc sản cho thu nhập ổn định ở mức khá cao.
Nhiều gia đình có cuộc sống khá giả nhờ nuôi cá chiên đặc sản. So với các khu dân cư trong xã, người dân Vân Tập có kinh tế gia đình khá hơn cả.
Cắn giòn như tràng lợn, thứ cá chép thịt ngọt này nuôi kỳ công ở một nơi của Đắk Nông, hễ bán thương lái "xúc" cả ao
Đảng bộ, chính quyền xã đã tìm hiểu, định hướng, tạo điều kiện thuận lợi để các hộ phát triển nghề nuôi cá chiên đặc sản. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục có định hướng về xây dựng thương hiệu, kết nối thị trường tiêu thụ giúp nâng cao thu nhập cho người dân…”.
Và như thế, “thủy quái” thuộc “Ngũ quý hà thủy” giờ đã và đang trở thành hướng mở triển vọng giúp ngư dân Vân Tập trở thành tỷ phú "làng thủy quái" có một không hai trên dòng sông Lô thân thuộc.
