Gà chín cựa: Từ truyền thuyết lên không gian số
Từ vùng núi Tân Sơn (tỉnh Phú Thọ), nơi cộng đồng người Mường bao đời gắn bó với rừng và nương, Nguyễn Văn Đức đã dành 10 năm phục tráng, nhân giống và phát triển giống gà nhiều cựa, gắn với truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh thời Vua Hùng. Bằng những cách làm sáng tạo, tận dụng mạng xã hội và chuyển đổi số, anh không chỉ khởi nghiệp thành công mà còn góp phần giữ lại một sản vật quý của đất Tổ.
Hồi sinh giống gà quý
Một buổi sáng thời tiết lạnh ngọt của vùng Trung du, con đường đất dẫn lên đồi Đá Sỏi bát ngát rừng cọ, đồi chè, anh Nguyễn Văn Đức lái chiếc ô tô 16 chỗ cũ kỹ bò lên dốc. Thùng xe phía sau không chở người, mà là một đàn gà nhiều cựa – giống gà từng chỉ xuất hiện trong những câu chuyện truyền đời.
Về trưa, mây tan dần để lộ bầu trời xanh nhạt. Anh Đức mở cửa xe, bắc thang cho đàn gà thong thả bước xuống bãi cỏ ven đồi chè. Gà trống vươn cổ gáy vang, tiếng gáy vọng giữa núi rừng nghe khoáng đạt lạ thường. Với Đức, đó là một buổi làm việc quen thuộc; với người lần đầu chứng kiến, đó là hình ảnh khó quên về một cách làm nông nghiệp rất khác, độc đáo.
Anh Nguyễn Văn Đức từng có nhiều năm gắn bó với nghề sư phạm, nhưng trong anh luôn có một đam mê với chăn nuôi và nỗi trăn trở về việc phục tráng giống gà quý của quê hương. Anh Đức chia sẻ, từ bé đến lớn anh quen với hình ảnh những con gà nhiều cựa chạy quanh sân nhà. Khi ấy, chẳng ai nghĩ đó là “của quý”. Gà được nuôi tự phát, giống dần bị pha tạp và mai một dần. “Có lúc tôi giật mình nghĩ, nếu không ai làm bài bản, rồi sẽ đến ngày giống gà này chỉ còn trong sách”, anh Đức chia sẻ.
Năm 2013, Đức quyết định rẽ hướng. Anh chọn khởi nghiệp từ chính giống gà gắn với truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, nơi sính lễ cầu hôn có “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”. Với nhiều người, đó là chuyện cổ tích; còn anh Đức, đó là một di sản sống cần được giữ gìn.
Đàn gà du mục của anh Nguyễn Văn Đức
Gà nhiều cựa có những đặc điểm rất riêng: chân thường có từ 6–8 cựa, cá biệt có con đủ 9 cựa; bộ lông ngũ sắc, mào đỏ, mắt sáng; dáng đi oai vệ, tiếng gáy vang. Đức lặn lội khắp vùng, gom những cá thể thuần nhất còn sót lại trong dân, bắt đầu quá trình phục tráng và nhân giống.
Để hoàn thành mục tiêu đề ra, anh thành lập Hợp tác xã Gà nhiều cựa Tân Sơn Phú Thọ, sau đó là Công ty TNHH Nắng Trung Du. Mục tiêu không chỉ là bán gà, mà là xây dựng một ngành hàng nông nghiệp gắn với bản sắc văn hóa vùng cao. “Nuôi giống gà này không thể nóng vội”, anh Đức nói. Mỗi khâu, từ chọn giống, phối giống đến chăm sóc, đều phải làm cẩn trọng. Có những con gà đủ 9 cựa, anh giữ lại làm giống hoặc gà cao cấp, bởi đó là phần tinh túy nhất của đàn.
Ý tưởng gà du mục và chiếc xe cũ
Dấu ấn đặc biệt trong hành trình khởi nghiệp của Đức là mô hình nuôi gà du mục trên ô tô. Ý tưởng này xuất phát từ chính tập tính của gà và lối sống xưa của người Mường. “Nuôi nhốt lâu ngày thì cả người lẫn gà đều bí bách”, anh Đức cười nói. Anh nhận thấy nuôi cố định một chỗ dễ tồn lưu dịch bệnh. Thế là anh nghĩ đến cách tổ tiên từng làm, di chuyển theo đất.
Hiện trại gà chín cựa của anh Nguyễn Văn Đức rộng hơn 1 ha, quy mô trên 2.000 con, doanh thu mỗi năm hơn 2 tỷ đồng. Những con gà đủ 9 cựa – biểu tượng trong truyền thuyết thời Vua Hùng – có giá từ 15 đến 30 triệu đồng mỗi con, được nhiều người săn tìm. “Gà của tôi giờ không chỉ du mục ở Tân Sơn nữa mà đã đi khắp cả nước rồi”, anh Đức cười vui nói.
Đầu năm 2025, Đức mua những chiếc ô tô 16 chỗ cũ, tháo ghế, làm sào đậu, máng ăn, lót đệm sinh học, biến chúng thành chuồng gà di động. Ban ngày, gà được thả ở bãi sông, bờ suối, triền đồi; tối lại tự tìm về xe như về nhà. Ba ngày đầu, anh kiên nhẫn “huấn luyện” để gà quen chuồng. Sau đó, mọi việc diễn ra tự nhiên. Gà được tắm cát, ăn sỏi, bắt côn trùng, sống đúng bản năng vốn có.
Anh Nguyễn Văn Đức thái chuối cho gà
Anh Đức từng thử nghiệm cho gà ăn mối từ năm 2018. Anh đào hố, trải lá, chờ mối kéo về rồi thả gà. Những con gà lớn dẫn đàn gà nhỏ, vừa bới mối vừa kêu “cục cục”, gà con lẽo đẽo theo sau. Nhờ nguồn thức ăn tự nhiên, đàn gà khỏe mạnh, lớn nhanh, thịt thơm; gần như gà không cần dùng thức ăn công nghiệp, thuốc kháng sinh. “Đàn gà còn giúp anh làm cỏ, bón phân cho cây trồng”, anh Đức hóm hỉnh nói.
Từ chỗ e ngại, nhiều hộ dân đã chủ động mời Đức đưa gà về đồi, về vườn nhà mình. Mỗi điểm du mục, đàn gà chỉ ở lại khoảng 10–15 ngày; khi nguồn thức ăn tự nhiên cạn thì di chuyển sang nơi khác, chờ đất phục hồi rồi mới quay lại.
Khi nông nghiệp gặp chuyển đổi số
Không chỉ làm tốt khâu nuôi, Nguyễn Văn Đức còn nhanh nhạy với công nghệ. Anh quay video, kể câu chuyện gà chín cựa trên Facebook, YouTube, TikTok. Có video đạt tới hàng triệu lượt xem, lượng khách tìm đến tăng gấp nhiều lần. “Tôi nhận ra rằng, nếu mình làm thật, kể thật, thì người xem sẽ tin”, anh Đức nói. Mỗi lượt xem không chỉ mang lại đơn hàng, mà còn giúp giống gà chín cựa được nhắc tên trở lại.
Hiện nay, anh đang triển khai gắn mã QR cho đàn gà, công khai thông tin về nơi nuôi, thức ăn, độ tuổi; hướng tới các mô hình nuôi gà thuê, du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa Mường.
Trong truyền thuyết thời Vua Hùng, khi Sơn Tinh đến cầu hôn công chúa Mỵ Nương, vua Hùng đã ra điều kiện sính lễ gồm “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”. Ba lễ vật tượng trưng cho sức mạnh, sự sung túc và quyền năng của núi rừng. Gà chín cựa được xem là linh vật hiếm, gắn với sự thịnh vượng và giao hòa giữa con người với thiên nhiên. Việc phục tráng, bảo tồn giống gà này không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn góp phần gìn giữ một biểu tượng văn hóa gắn với cội nguồn dân tộc Việt.
Không ít người hỏi anh Đức vì sao lại chọn con đường vất vả như vậy, trong khi có thể nuôi gà công nghiệp để nhanh thu hồi vốn. Anh chỉ cười: “Nếu chỉ nghĩ đến tiền thì tôi đã không chọn gà chín cựa”.
Với anh Đức, mỗi con gà nhiều cựa còn mang theo câu chuyện của vùng đất Tân Sơn, của ký ức cộng đồng người Mường gắn với thời đại các Vua Hùng. Trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, gà chín cựa không chỉ là sính lễ, mà là biểu trưng cho sự sung túc, cho mối giao hòa giữa con người và núi rừng. Bởi thế, khi phục tráng giống gà này, anh Đức luôn tâm niệm phải giữ được “chất rừng” trong từng con gà: hạn chế tối đa thức ăn công nghiệp, tránh nuôi nhốt kéo dài, để gà được vận động, được sống gần với tự nhiên nhất.
Chính cách làm ấy khiến nhiều người trẻ tìm đến học hỏi. Anh sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm nuôi, cách kể câu chuyện sản phẩm trên mạng xã hội. “Làm một mình thì khó, phải có cả vùng cùng làm thì giống gà này mới sống được lâu dài”, anh nói.
Cuối tuần, anh Đức thường đưa các con theo những chuyến gà du mục. Anh dạy con phân biệt màu lông gà, chỉ cây thuốc, cây độc, dạy bơi suối, leo đồi. Với anh, đó là cách để con trẻ lớn lên cùng núi rừng, không xa rời cội nguồn.
From the mountainous region of Tan Son (Phu Tho province), where the Muong people have lived for generations, connected to the forest and fields, Nguyen Van Duc has spent 10 years restoring, breeding, and developing the multi-toed chicken breed, associated with the legend of Son Tinh and Thuy Tinh during the Hung King era. Through innovative methods, leveraging social media and digital transformation, he has not only successfully started his business but also contributed to preserving a precious product of the ancestral land.
Reviving the Precious Chicken Breed
One cool morning in the midland region, on the dirt road leading up the vast palm and tea hills of Da Soi, Nguyen Van Duc drove his old 16-seater van up the slope. The back of the van wasn't carrying people, but a flock of multi-toed chickens – a breed that had only appeared in age-old stories.
Around noon, the clouds dispersed, revealing a pale blue sky. Duc opened the van door and set up a ladder for the chickens to leisurely descend onto the grassy slope beside the tea hill. The rooster stretched its neck and crowed loudly, its sound echoing through the mountains and forests, creating an unusually expansive atmosphere. For Duc, it was a familiar workday; for those witnessing it for the first time, it was an unforgettable image of a very different, unique way of farming.
Nguyen Van Duc had spent many years in the teaching profession, but he always had a passion for animal husbandry and a deep concern for restoring the precious chicken breed of his homeland. Duc shared that from childhood to adulthood, he was familiar with the sight of multi-spurred chickens running around his yard. Back then, no one thought of them as "precious." The chickens were raised spontaneously, the breed gradually becoming mixed and disappearing. "Sometimes I was startled to think, if no one does it properly, the day will come when this chicken breed will only exist in books," Duc shared.
In 2013, Duc decided to change direction. He chose to start his business with the very chicken breed associated with the legend of Son Tinh and Thuy Tinh, where the dowry for the marriage proposal included "nine-tusked elephants, nine-spurred chickens, and nine-maned horses." For many, it's a fairy tale; for Mr. Duc, it's a living heritage that needs to be preserved.
Mr. Nguyen Van Duc's nomadic chicken flock
Multi-spurred chickens have very unique characteristics: their legs usually have 6-8 spurs, exceptionally some have 9; their plumage is iridescent, their combs are red, their eyes are bright; they walk majestically, and their crowing is resonant. Duc traveled throughout the region, gathering the remaining purebred individuals from the local people, and began the process of restoration and breeding.
To achieve his goal, he established the Tan Son Phu Tho Multi-spurred Chicken Cooperative, later the Nang Trung Du Limited Company. The goal is not just to sell chickens, but to build an agricultural industry linked to the cultural identity of the highlands. "Raising this breed of chicken cannot be rushed," Mr. Duc said. Every step, from selecting the breed and mating to caring for the chickens, must be done carefully. He keeps some chickens with nine spurs for breeding or as premium chickens, as they are the most prized part of the flock.
The nomadic chicken idea and the old car
A special highlight in Duc's entrepreneurial journey is his model of raising chickens in a car. This idea stems from the chickens' habits and the traditional lifestyle of the Muong people. "Keeping them confined for a long time makes both people and chickens feel cramped," Duc said with a laugh. He realized that keeping them in one place easily leads to disease outbreaks. So he thought of how his ancestors did it, moving them along with the land.
Currently, Nguyen Van Duc's nine-spurred chicken farm covers more than 1 hectare, with over 2,000 chickens, generating over 2 billion VND in revenue annually. The nine-spurred chickens – a symbol in the legends of the Hung Kings era – are priced from 15 to 30 million VND each and are highly sought after. "My chickens are no longer just nomadic in Tan Son; they've traveled all over the country," Duc said with a smile.
In early 2025, Duc bought old 16-seater vans, removed the seats, made perches and feeders, and lined them with bio-based bedding, transforming them into mobile chicken coops. During the day, the chickens are allowed to roam freely in riverbanks, streams, and hillsides; at night, they find their way back to the vans as if returning home. For the first three days, he patiently "trained" the chickens to get used to the coop. After that, everything happened naturally. The chickens are given sand baths, eat pebbles, catch insects, and live according to their natural instincts.
Nguyen Van Duc chops bananas for the chickens.
Duc had previously experimented with feeding the chickens termites since 2018. He dug holes, spread leaves, waited for termites to come, and then released the chickens. The larger chickens led the smaller ones, scratching for termites and clucking, with the chicks following behind. Thanks to this natural food source, the chickens are healthy, grow quickly, and have flavorful meat; they hardly need industrial feed or antibiotics. “The chickens also help me weed and fertilize the crops,” Duc said humorously.
From initial hesitation, many households have proactively invited Duc to bring his chickens to their hills and gardens. At each nomadic location, the flock only stays for about 10-15 days; when the natural food source runs out, they move to another place, wait for the land to recover, and then return.
When agriculture meets digital transformation
Not only does Nguyen Van Duc excel at raising chickens, but he is also quick to adapt to technology. He creates videos and tells the story of his nine-toed chickens on Facebook, YouTube, and TikTok. Some videos have reached millions of views, and the number of customers has increased many times over. “I realized that if I do things genuinely and tell the truth, viewers will believe me,” Duc said. Each view not only brings orders but also helps bring the nine-toed chicken breed back into the spotlight.
Currently, he is implementing QR codes for his chickens, publicly disclosing information about the breeding location, feed, and age; aiming towards other models.
